«Κριτική» – σχόλιο για τον «Ανήφορο» του Νίκου Καζαντζάκη [Μια φλύαρη άνοδος προς το πουθενά] - Γράφει ο Χρήστος Κατσέας

Δημοσιεύω την κριτική-σχόλιο του Χρήστου Κατσέα για τον "Ανήφορο" του Νίκου Καζαντζάκη! Ένα μυθιστόρημα που δεν είχε εκδώσει εν ζωή ο συγγραφέας και βγήκς στο φως πριν από τρία χρόνια!

«Κριτική» – σχόλιο για τον «Ανήφορο» του Νίκου Καζαντζάκη

[Μια φλύαρη άνοδος προς το πουθενά] 

Γράφει ο Χρήστος Κατσέας 

Δεν τον άντεξα! Τον πειρασμό λέω – ναι, πειρασμό, κι όχι απ’ αυτούς τους γυαλιστερούς, τους γουστόζικους, του «σαλονιού»! Αλλά απ’ τους λαϊκούς, τους χυμούς του δρόμου· μ’ οσμή βιβλίου παλιατζή, και λιακάδα λερωμένη πάνω σε καρότσι! Ναι, έτσι ήρθε· μ’ ένα καρότσι, γρυλίζοντας στις αρθρώσεις· στο κατώφλι μου —σα σκιά μοιραία, φορτωμένη μ’ έντυπα πεπρωμένα! Κ’ εγώ; φυσικά, υπέκυψα… Όχι πως ήθελα! Αλλ’ εκείνο είχε κιόλας λογαριάσει για μένα. 

Ήταν του Καζαντζάκη. Ο Ανήφορος. Και τ’ όνομα; Σαν ειρωνεία θεϊκή! Σα να προειδοποιούσε: «Πρόσεχε! Αυτό που ανοίγεις δεν είν’ ανάγνωσμα – είναι βάσανος· δεν είναι χαρά – είναι μαρτύριο∙ δεν είναι κείμενο – είν’ ανάβαση χωρίς οξυγόνο!» Τ’ αγόρασα λοιπόν· από πλανόδιο —απ’ αυτούς τους τελευταίους των «Μοϊκανών» που διαλαλούν ακόμη γράμματα στους δρόμους, ανάμεσα σε καρπούζια και φορτηγά! Και το χάρισα στη γυναίκα μου· έτσι, χωρίς αμυντικό μηχανισμό, δίχως προειδοποίηση, με την αφέλεια του παιδιού που προσφέρει «παγίδα», νομίζοντας πως είναι λουλούδι. 

Εκείνη; Το διάβασε! Ω, ναι… Δίχως στάσεις, δίχως αναστολές. Εγώ, όμως —που μπήκα σ’ αυτό το χαράκωμα της σελίδας με τα παπούτσια του στρατιώτη και τη ματιά του ρεαλιστή— πρόλαβα μετά βίας την εξηκοστή σελίδα! Κ’ εκεί; λαχάνιασα! Σαν να μ’ είχαν ανεβάσει με τη βία στην κορυφογραμμή κάποιου «ιδεολογικού Ολύμπου» με ξύλινα σκοινιά και φιλοσοφικά καρφιά. Κι όχι από συγκίνηση· όχι από ποιητική ταραχή! Μα απ’ τον ιδρώτα της ιδέας, αυτόν τον εξαναγκασμένο, που δεν ξέρει να ζυμώνει σκέψη, παρά μόνο να βράζει συναισθηματισμούς. 

Γιατί —ας το πούμε απ’ την αρχή— το βιβλίο αυτό δεν είν’ ανάβαση· είν’ ανήφορος! Και δεν σ’ εξαγνίζει· σ’ εξαντλεί. Δεν σε δυναμώνει· σε δοκιμάζει – όχι ως αναγνώστη, μα ως αναβάτη αλόγου χωρίς χαλινάρι, με τα μάτια δεμένα πίσω απ’ τη λέξη «ψυχή», που όμως εννοεί μονάχα: ασθμαίνουσα διάνοια… 

Ο Ανήφορος, όπως μας παρουσιάζεται στην πρόσφατη έκδοση του ανέκδοτου αυτού έργου του Νίκου Καζαντζάκη, υπόσχεται εσωτερικότητα, μελαγχολία και λυτρωτική αγωνία· και παραδίδει, αντιθέτως, μία ατελεύτητη φλυαρία χωρίς πυρήνα, χωρίς σφρίγος, χωρίς αφηγηματικό νεύρο ή πνευματική αναγκαιότητα. Πρόκειται, δυστυχώς, για ένα μυθιστόρημα ανιαρό, μ’ έναν ήρωα που κουβαλάει δήθεν βάρη του κόσμου αλλά δεν καταφέρνει ούτε να μας συγκινήσει ούτε να μας νοιάξει. 

Ο Κοσμάς, με την Εβραία σύντροφό του Νοεμή, επιστρέφει στην Κρήτη μεταπολεμικά για να ’ρθει αντιμέτωπος με τον θάνατο του πατέρα του και την παρακμή της πατρίδας. Μέχρις εδώ, το σχήμα δείχνει ενδιαφέρον. Όμως γρήγορα πνίγεται σε λογύδρια, ατέρμονους εσωτερικούς μονολόγους και αφηγήσεις που επαναλαμβάνουν τα ίδια και τα ίδια: την κουρασμένη υπαρξιακή μελαγχολία, το κοινότοπο άγχος της μετάβασης, την επώδυνη «ανάβαση» —που αντί γι’ ανάβαση μοιάζει με παρατεταμένο μουρμουρητό. 

Η γλώσσα; Χωρίς ρυθμό. Πότε σκόπιμα «καζαντζακική», με βαρύγδουπες ρήσεις, πότε ξεχειλωμένη, σα να τραβάει η σκέψη για να γεμίσει τον χώρο της σελίδας. Η πλοκή; Ανύπαρκτη. Δεν υπάρχει εξέλιξη, δεν υπάρχει δράση, δεν υπάρχει σκηνή με σφιγμένο νεύρο. Ό,τι κι αν διαδραματίζεται, απλώς λέγεται, στοχάζεται, σχολιάζεται – ποτέ δεν βιώνεται. Όλα διατυπώνονται με στόμφο, αλλά τίποτα δεν μένει με ουσία. 

Ο Καζαντζάκης εδώ δεν φιλοσοφεί· «παραλογολογεί». Δεν λυτρώνεται· παλινδρομεί. Και πάνω απ’ όλα: δεν συγκινεί. Ούτε το Ολοκαύτωμα της Νοεμής αγγίζει κάτι βαθύτερο, ούτε η επιστροφή του ήρωα στην Κρήτη αποκτά αληθινό υπαρξιακό βάρος. Οι λέξεις σωρεύονται, οι παράγραφοι επιμηκύνονται, κ’ η ψυχή του αναγνώστη —αν έχει απομείνει— ψάχνει απεγνωσμένα μια πνοή πραγματικής λογοτεχνικής ζωής. 

Σε τελική ανάλυση, ο Ανήφορος δεν είναι τίποτα περσότερο απ’ ένα μισοψημένο χειρόγραφο, που πιθανόν ο ίδιος ο συγγραφέας επέλεξε να μην εκδώσει – και δικαίως. Μοιάζει μ’ απόπειρα αυτοαναφορικής περισυλλογής, που όμως δεν βρίσκει νόημα ούτε στον εαυτό της. Δεν μας προσφέρει ούτε ψυχικό κραδασμό, ούτε νοητική δόνηση, ούτε αισθητική συγκίνηση. Ίσως, τελικά, η μόνη «ανάβαση» που καταγράφεται στο έργο να ’ναι εκείνη της ανίας του αναγνώστη – που σκαρφαλώνει, σελίδα τη σελίδα, προς την κορυφή της πλήξης. 

Επίμετρο: 

Βέβαια… Ποιος είμ’ εγώ; 

Ποιος είμαι ’γώ —εγώ!— που θα στήσω στο σκαμνί τον Καζαντζάκη; Τον «εθνικό»… τον «οραματιστή»… τον «προφήτη» του Νότου! Ποιος είμ’ εγώ να σηκώσω μανίκια και να βάλω χέρι στ’ «Άγια των Γραμμάτων»; 

Ένας λαϊκός αναγνώστης είμαι – ναι! Με ειλικρίνεια· με ιδρώτα στα δάχτυλα που γυρίζουν τη σελίδα· με μάτια που δε ζητάν φιλολογικές καλλιγραφίες, μ’ αλήθεια! Δεν ανήκω σε συνάξεις καθηγητικές, σε τραπέζια της Ακαδημίας, ούτε φοράω την τήβεννο του κριτικού. Έχω μόνο ένα δικαίωμα: ν’ ανοίγω ένα βιβλίο – κι αν μου κοπεί η ανάσα, να φωνάξω! Αν μου βαρύνει η λέξη, να την πνίξω! Αν με προσβάλλει η πόζα, να τη φτύσω! 

Έχω δικαίωμα; Ρωτάω. Μα η ίδια η λογοτεχνία, αν αξίζει, μου το δίνει! Όχι σαν χάρη – μα σαν απαίτηση. Γιατί αν η λογοτεχνία δεν αντέχει στη γνώμη τ’ αναγνώστη —του «ανώνυμου», του σιωπηλού, του πληβείου— τότε δεν είναι λογοτεχνία· είναι καλογερίστικο χειρόγραφο για προσκύνημα. Κ’ εγώ δεν προσκυνώ! Διαβάζω. Σκέφτομαι. Κρίνω! 

Μου επιτρέπεται; Δεν ξέρω. Μα το κάνω. 

Γιατί αλλιώς – τι αξίζει ο συγγραφέας, αν δεν αντέχει τον Αναγνώστη του; 

Οχτώβρης - Δεκέμβρης 2023